تاریخ شهر و شهر سازی ایران

تاریخ شهر و شهر سازی ایران
پیش گفتار
این صفحه بزودی کامل پست می شود.
ساباط دانایی تاریخی ایران در شهر سازی
      ايران بزرگ ما،  بهشتی است كه ره آورد های زيادي به جهان آشکار ساخته،  ولي بدلیل نفوذ استعمار در چند قرن گذشته،  و دروغ های بسیار که به خورد ما داده اند،  از آنها بي خبر مانده ايم.  ساباط  يكي از اين دانایی های تاریخی ایرانیان در تاریخ شهر سازی ایران است.  در شهرهای آباد و روستا های زیبای كويري،  برخی از كوچه هاي قديمي و معابر مسقّف هستند،  به اين ره گذر افسونگر مسقّف  ساباط  مي گويند.  ساباط در زبان پارسي ريشه اي كهن دارد،  جزء اول آن سا به معناي آسايش و جزء دوم آن باط نمودار ساختمان، آبادي و عمارت است.
   می توان ساباط ها را به دو گونه دسته بندي نمود:
      نخست از لحاظ سقف ساباط ها،  و دوم از نظر نوع كاربري هايي،  كه احتمالاً بالاي سقف ساباط وجود داشته است.  از لحاظ سقف، ساباط ها به دو دسته تقسيم مي شوند:
 * 1 ــ  ساباط هايي با سقف مسطح،  كه از تير هاي چوبي و حصير براي نگهداري وزن سقف استفاده مي شده،  و دو  ديواري كه در امتداد كوچه بودند،  نقش ديوارهاي حمال يا باربر را ايفا مي كردند.
 * 2 ــ  ساباط هايي كه داراي طاق هستند،  اين ساباط ها با توجه به مسائل استاتيكي،  به خوبي مي توانستند وزن سقف را هرچه هم سنگين بود،  به ستون ها، ديوارها و سپس به زمين منتقل نمايند.  روش آجر چيني اين سقف ها اغلب به صورت رومي انجام مي شده است.
      در صورت دوم تقسيم بندي،  توجه ما به كاربري بالاي ساباط است،  كه از اين لحاظ هم ساباط ها به دو دسته تقسيم مي شوند:
  1 ــ  ساباط هايي كه روي سقفشان كاربري مسكوني داشته اند،  و معمولاً اتاق با يك يا دو در بازشو و داراي چشم اندازي مناسب به كوچه بوده است.
  2 ــ   ساباط هايي كه تنها بار سقف خود را تحمل مي نمودند،  و احتمالاً مسيري بوده اند كه خانه هاي دوطرف كوچه را به هم پيوند مي داده اند.
   ساباط بهترین کارایی را داشت
      يكي از كار كرد هاي اصلي ساباط،  هديه كردن سايه و فضايي خنك به عابراني است،  كه پس از عبور از كوچه هاي طولاني،  آنهم در گرماي آزار دهنده و طاقت فرساي جنوب به آن پناه آورده اند.  درجه حرارت فضاي زير ساباط چه در تابستان و چه در زمستان هميشه مطلوب است.  به گونه اي كه در تابستان اختلاف دماي درون و بيرون ساباط،  سبب ايجاد كوران هوا می گردد،  و همين امر موجب خنك تر شدن هواي درون ساباط نسبت به بيرون آن مي شود.  ولي در زمستان به دليل محصور تر بودن فضاي درون ساباط نسبت به بيرون،  هواي داخل گرمتر از محيط خارج آن است.  تابستان 87 انوش راوید از بسیاری ساباط های شهر های کویری و بیابانی ایران بازدید کرد،  و جهت باز سازی بخش هایی از آنها و جلب توریست خارجی با مردم محلی گفتگو نمود.
      يكي ديگر از مهم ترين كار كرد هاي ساباط،  ايجاد يكپارچگي و استحكام در خانه هاي مجاور آن است.  به گونه ای كه اين عنصر به ساختمان در تحمل نيرو هاي وارد بر آن كمك مي كند.  در بسياري از موارد ديده شده،  كه با تخريب يك ساباط،  چند خانه مجاور آن نيز دچار رانش شده و حتي تخريب شده اند.  علاوه بر كار كرد هاي فيزيكي،  ساباط بهره ديگري هم دارد،  كه به مراتب از نوع اول با اهميت تر محسوب مي شوند،  و آن كار برد فرهنگي و اجتماعي آن است.
      پيوستگي و يكپارچگي كه ساباط در خانه هاي يك محله ايجاد می كرد،  موجب ايجاد همدلي در بين ساكنين آن محله مي شد.  در گذشته ساباط محلي براي تجمع ساكنين محله به شمار مي آمد،  و همين تجمعات سبب آگاهي افراد محله،  از احوالات هم و پي بردن به مشكلات يكديگر،  و درنتيجه حل گرفتاري ها به كمك همديگر مي شد.  هنگامي كه از زير يك ساباط عبور مي كنيم،  ايجاد سايه اي كه ناگهان بوجود مي آيد،  سبب مي شود ناخودآگاه سر خود را خم كنيم،  و اين يعني گذشتن از منيّت و از بين رفتن غرور!
      یکی دیگر از مسایل مهم ساباط،  دفاع در مقابل مهاجمان بوده است،  که باعث میشده دشمن نتواند سواره نظام وارد شود،  و مجبور بوده پیاده شود و در نتیجه از هر طرف آسیب پذیر می گردید،  توضیح نظامی در لشکر و جنگ در دوره های تاریخی.  در شهر سازي جديد ساباط جايگاهي ندارد،  و حجمي بی مصرف به نظر می رسد،  ولی در واقع ساباط  حجمي بيكار نيست،  بلكه دانش شهر سازی فراموش شده است.
   عکس یک گذرگاه ساباط در خرابه های شهر تاریخی بیاضه،  مشروح در بیابان های تاریخی ایران،  عکس شماره 667.
سبز= جنگل های شمال ایران، سفید= آسمان شفاف مرکز ایران، قرمز= سرخی فجر خلیج فارس
این نوشته در تاریخ ایران ارسال و برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.