تاریخ مسافرت و گردشگری در ایران سابقه طولانی به عمق تاریخ دارد باید آنرا درست دانست تا بتوان به تاریخ واقعی بهتر دست یافت. مردم با جابجایی در تاریخ همیشه زبان و فرهنگ جدید بجا گذاشتند، که با دقت در آنها متوجه میشویم همه مردم از یک ریشه هستند.
تاریخ مسافرت و گردشگری در ایران
سفر به اعماق تاریخ و همسفر شدن با سیاحت گران که طی هزاران سال از چهار سوی جهان پهنه ایران زمین را مشتاقانه در نور دیدند، و دیده ها و شنیده های خود را در زیر آسمان آبی ایران نوشته و یادگاری گذاشتند. جغرافیای ایران تاریخی و موقعیت آن در قاره کهن، دریای مازندران در شمال و خلیج فارس و دریای مکران در جنوب و بلندی های ایران، زاگرس و البرز خراسان، بیابان های وسیع دلپذیر و جلگه خوزستان. باعث پیدایش چندین راه شمال به جنوب و غرب به شرق در طول تاریخ و همچنین تمدن عالی ویژه شده، که مسافرت در تاریخ را به مقدار زیاد بدنبال داشته است. از مشرق به مغرب به موازات البرز اثرات جاده ای است، که تمدن های باستانی مانند، تورنگ تپه، شاه تپه، تپه حصار، چشمه علی، سیلک، می گذشته است. شهر های هرات، نیشابور، ری، قزوین، همدان در همین مسیر شرقی، غربی قرار داشته، و شهر های اصفهان، پاسارگاد، استخر و تخت جمشید، در مسیر اصلی جنوبی واقع بودند. شباهت های میان آثار بدست آمده در مراکز جمعیتی تاریخی مرکز قاره کهن و ایران دلیل بر مسافرت و تجارت در این سرزمین می باشد.
قبل از پیدایش کاغذ و تولید گسترده آن در قرن ده میلادی، افرادی که مسافرت می کردند نمی توانستند خاطرات خود را بنویسند، بنا بر این نوشته ای قبل از آن تاریخ در هنگام مسافرت در دست نیست. اما از ابتدای قرن ۱۰ م، سفر نامه های زیادی موجود است، که در بعضی از آنها درباره گذشته هم یاد شده است. باید توجه داشت همیشه افراد سود جویی پیدا می شدند و داستان و دروغ می نوشتند، و به عنوان سفر نامه بخورد مردم ساده دل می دادند. بعضی از این دروغها مانند سفرنامه های مارکو پلو مشهور شده و مطالب و موضوعات دروغ آن، که هیچ گونه توضیح تاریخ اجتماعی ندارد به تاریخ راه یافته است. جهت اطلاع بیشتر به وبلاگ جنبش برداشت دروغها از تاریخ ایران بروید.
عکس یک کاروانسرای مخروبه، در وسط بیابان های ایران این قبیل کاروانسراها فراوان افتاده، که می توانند با کمی تعمیر منبع درآمد توریستی شوند، عکس شماره ۳۵۴۰.
بنا هایی که برای اقامت یا استراحت مسافران در طول تاریخ ساخته بودند، نام های گوناگونی داشت، متداول ترین آنها عبارت بود از چاپارخانه، رباط، دیر، ساباط، کاربات، خان، زاویه، کاروانسرا، میهمانسرا، هتل، و…
رباط ــ به ساختمان های کنار راه و به ویژه بیرون شهر و آبادی اطلاق می شد، که دارای تعدادی اطاق و حوض و آب انبار بود، و گرداگرد آن دیوار داشت.
عکس ساباط مخروبه در شهر تاریخی بیاضه، اینگونه آثار تاریخی می تواند مراکز توریستی خوبی باشند، ولی رها شده اند، عکس ۳۵۴۱.
ساباط ــ که به معنی آسایشگاه و استراحت گاه است، ساباط = (سا = آسایش + باط = نمودار ساختمان و بنا و عمارت). ساباط در شهر و بیرون شهر بنا می شد، هنوز در شهر های جنوبی ایران به همین نام گفته می شود. جایگاه سر پوشیده کوچکی است، که جهت استراحت و رفع خستگی موقت در گذر های ساخته می شد، آثار ساباط های زیادی در جاده ها و گذر های ایران هنوز وجود دارد.
کارباط ــ به معنی خانه کاروان است، که در مسیر جاده ها ساخته می شد.
عکس کاروانسرا زینعلی فارس در ۱۳۰۰ خورشیدی، عکس شماره ۱۲۳۶.
کاروانسرا ــ رباط ها و یا کارباط های بزرگ و جامع داخل و یا خارج شهرها بودند، که علاوه بر اطاق دارای طویله و انبار بودند. اغلب ورودی آنها را در کنار بازار کوچکی بنام علافخانه بود، بالای سر در آن چند اطاق بهتر قرار داشت که کاروان سالار در آن اقامت می کرد. در بازارها و شهرها ایران کاروانسرا هایی وجود دارد، که هنوز از آنها استفاده می کنند. البته بنا به موقعیت جغرافیایی ساختمان کاروانسرا اندکی متفاوت بود.
خان ــ همان کاروان سرا است، که اعراب از این واژه استفاده می کردند.
عکس کجاوه در کاروانسرا، امروزه تعدادی از این نمونه کجاوه ها در پارک های تفریحی و توریستی، برای اندکی درآمد استفاده می شوند، عکس شماره ۱۲۹۹.
تجهیزات و وسایل تاریخ مسافرت
1 ــ کجاوه ــ یکی از مهمترین وسایل مسافرت در قدیم کجاوه بود، و از نام ها و آثار تاریخی آن پیداست از دوران اول سلسله هخامنشیان یعنی ایلام و ماد در ایران تاریخی استفاده می شده است. نام هایی که در زمانها و نقاط و لهجه های مختلف میگفتند، کجاوه، کژاوه، گژابه، کزابه، کزاوه، قزاوه، قژاوه، کجابه، کجبه، کجوه، بوده است. اتاقک چوبی با پرده های رنگین در اطراف آن که بر پشت شتر یا هر چارپای دیگری می بندند، و یک یا دو نفر در آن می نشینند و مسافرت می کنند. کجاوه می تواند یک اتاقک باشد و روی گرده چارپا قرار گیرد و یا دو قسمت داشته در دو طرف گرده چارپا آویزان شود. در واقع نام کجاوه از کژآونگ به معنی کژ = کج + آونگ = ریسمان می باشد، و منظور دو ریسمان کجی است، که از استر یا شتر آویخته می شود. نوع دیگری از کجاوه که فاقد پرده و سایه بان است، چوپله نام دارد که هم اکنون در نقاط کوهستانی استفاده می شود، غیر از مسافر بویژه بانوان و بچه ها، وسایل دیگر هم با آن توسط قاطر حمل می شود.
2 ــ کالسکه ــ وسایل نقلیه است، که معمولاً چهار چرخ دارد، و به وسیله اسب و گاه خر کشیده میشود. کالسکهها معمولاً سرپوشیده هستند.
3 ــ درشکه ــ درشکه گردونه ای چهار چرخ است، که با اسب یا قاطر کشیده میشود، و سایبان آن باز و بسته میشود. ریشه این کلمه روسی است، و در زمان قاجار نام کمپانی بود، که وارد کننده این نوع کالسکه به ایران بوده.
تصویر تاریخی درشکه، عکس شماره ۱۳۰۴.
عکسهای مهم تاریخی از صد سال پیش جاده ها و گاریها، حدود 1300 خورشیدی نشان از رحمت سخت برای حمل و نقل بود. عکس شماره 8108.
کاروانسرای دایه خاتون در آمل باستان
کاروانسرای دایه خاتون کناره چپ رود آمودریا، حدود ۱۷۰ کیلومتری شمال غربی شهر امروزی چارجوی (آمل باستان)، ولایت لبِ آب، نزدیک مرز ترکمنستان و ازبکستان قرار دارد. استحکام دایه خاتون نمونه بارز از تسلط معماران ایرانی دوره سلجوقی در آجر چینی است. به دلیل برتری هنری، دایه خاتون به عنوان یکی از ارزشمندترین نمونهها و شاید بهترین نمونه باقی مانده ساختار کاروانسرا در آسیای مرکزی شناخته میشود. عکس شماره 9892.
بنا مستطیل شکل (۱۱۲× ۱۲۵ متر) و گوشه های بیرونی آن دارای برجک است، و در وسط نیز قلعهای مستطیل شکل ساخته شده. وسط کاروانسرا حیاط بزرگی به ابعاد ۵۳ × ۵۳ متر وجود داشت، که دور تا دور آن را ایوانهای سرپوشیده احاطه کرده. اتاقهایی برای مسافران و اتاقهای مستطیلی برای اسبها، که با گنبد پوشیده شده. بین هر طرف حیاط ایوانی با سقف و حیاط وجود دارد، و همچنین انبارها و اتاقها از طاق نماها وارد میشوند. ضلع بیرونی و داخلی دیوارها از آجر پخته، و وسط آن از آجر خام ساخته شده. ضلع جلویی (شمال شرقی) دایه خاتون با نمای بزرگ و زیبایی تزئین شده، آجرها به صورت طولی و ضربدری (به روش طاق) و نام خلفای چهارگانه (ابوبکر، عمر، علی و عثمان) به خط کوفی نوشته شدهاند.
چگونگی مسافرت در ایران قرن 19
در ایران هیچ جاده کالسکه رو نیست، برای مسافرت باید از اسب و قاطر گاه همراه تخت روان یا کجاوه استفاده کرد. اگر کسی بخواهد سریع سفر کند، باید از طریق چاپار، یعنی کرایه کردن اسب از پستخانه سفر کند. در بعضی از جاده ها چاپارخانه هایی منحصرا برای توقف و استراحت شبانه مسافران احداث کرده اند. نحوه دیگری از مسافران در ایران که خیلی به کندی انجام میگیرد، مسافرت با کاروان اسب یا استر است. فاصله مقصد هر قدر طولانی باشد، در سرتاسر جاده از همان چارپایان استفاده میکنند.کسانی که خستگی راه را نمیتوانند تحمل کنند معمولاً سوار بر تخت روان میشوند و آن را بالای یک یا چند قاطر میبندند، و داخل آن تشک و بالشهائی گذاشته اند. دو نفر به راحتی در داخل هر تخت روان جا میگیرند.
بالاخره کجاوه که نوعی صندوق از تخت چوبی است، و قسمت بالای آن مانند کروک درشکه محدب ساخته شده است. خارج آن را با مشمع یا گلیمی پوشانده اند، در داخل آن بالشی گذاشته اند که روی آن یک نفر میتواند دو زانو بنشیند. یک قاطر دو کجاوه را حمل میکند، که محکم به پشت آن بسته شده است. در یکی از کجاوهها مسافر و در کجاوه دوم بارش را برای ایجاد تعادل جای میدهند. دهانه کجاوه معمولاً بر خلاف جهت سر قاطر میچرخد، و به این جهت مسافر روبروی جاده را نمیبیند، بلکه مناظر پشت سر قافله را تماشا میکند. برای مسافرت با اسبهای چاپار فرسنگی ۷۵ سانتیم باید پول پرداخت، و به دنبال هر اسب یک نفر به نام شاگرد چاپار همراه است. برای رفتن با کاروان نیز از جلودار که گاهی صاحب بیش از صدها حیوان است، اسب با استر کرایه میکنند. جلودار با چاروادارهای خود قافله را همراهی میکند، و مسئولیت تمامی مسافران و اسباب و اثاث آنان به عهده اوست.معمولا مزد کرایه روزانه هر اسب پنج قرآن، و هر استر چهار قرآن است. گاهی بها بر حسب کرایه تعداد مرکوب و اطمینان خاطر قاطرچیها از تعداد مسافران در موقع مراجعت، تغییر میکند.
تخت روان وسیله تجملی است، که کرایه داده نمیشود. پول چهار قاطر را میپردازند که معمولا دو راس آن به تخت روان بسته میشوند. کجاوه هم به همین ترتیب است، باید دو قاطر کرایه کرد، در حالیکه فقط یکی برای حمل آن مورد نیاز است. کجاوه از تخت روان سبکتر است، ولی وقتیکه انسان در داخل آن از کوره راهها و پوزههای کوهستانها عبور میکند، همواره بیم آن میرود که به پرتگاهی پرت شود. کسانی که با تخت روان مسافرت میکنند، وقتی به جاده باریکی رسیدند باید از آن پیاده شوند، و در این مواقع قاطرچیها دستشان را گرفته، و آنها را از پرتگاه میگذرانند تهیه مقدمات بارگیری و حرکت دادن کاروان مشکل ترین مرحله کار است. صندوقها لنگه های بار بسته های مختلف با نظر جلودار، که با سر و صدا و حرکات سر و دست، چاروادارهای خود را رهبری میکند توزین و بسته بندی میشود، و آنها در هر منزل بارها را دوباره خالی میکنند.
در سراسر طول مسافرت یک حیوان همان باری را حمل میکند، که در مبداء بارش کرده اند. در بعضی از روزها مانند روزهای دوشنبه و جمعه جلودار آغاز سفر نمیکند. اگر قافله در حال حرکت باشد، توجه به روز جمعه مهم نیست. چاروادار زنجیری به همراه دارد، که یک سر آن به طنابهایی که بار حیوانها را با آن محکم کرده اند، بسته شده است. در موقع راندن حیوانها از آن زنجیر به عنوان شلاق استفاده میکنند. سر و صدای این زنجیرها بانوای زنگها و زنگوله هایی که به گردن استرها آویزان است، آنچنان صدای دائمی و گوشخراشی ایجاد میکنند، که برای آنهائیکه اعصاب حساسی دارند، سخت عذاب آور است.
خانم دیالا فوآ لوازم سفر ایرانیان را که با وسایل نقلیه آن روزی در راههای ایران مسافرت میکردند از هر حیث خوب و متناسب با مسافرت در بیابان ذکر کرده و درباره آن چنین مینویسد:
یکی از لوازم سفر آنها مفرش است که از گلیم یا قالی درست شده و لحاف و متکا و بالش و قالیچه و حتی لباس خود را در آن جای میدهند و با بندهای چرمی محکم میبندند لحاف عموما از پارچه پنبه ای درست میشود و ممکن است روی آن پارچه ابریشمی و داخل آن پر از پشم یا پنبه باشد، به محض ورود به منزل قالیچه ای گسترده و لحاف را چهارلا روی آن می اندازند و کنار آنرا کمی لوله میکنند و روی آن به راحتی نشسته یا دراز می کشند و در مواقع خواب هم اگر هوا سرد باشد آنرا به روی خود می اندازند و الا مانند قفقازی ها با لباس در روی آن میخوابند و این یک نوع تختخواب عملی است. که در تمام ایران معمول است.یکی دیگر از لوازم سفر آنها موسوم به خورجین و طرفین آن مانند کیسه دوخته شده، خورجین هم از قالی یا گلیم و یا پارچه ضخیم پنبه ای درست می شود و در آن لوازم سفر را مانند دیگ و سایر ظروف و آفتابه و سماور و آذوقه جای میدهند اغلب چیزهایی که در منازل راه پیدا نمیشود مانندنان خشک و برنج و گوشت و سبزی و قند و شمع و غیره را برای چندین روز در آن ذخیره میکنند زیرا در این منازل فقط گاه برای حیوانات و منزلی برای مسافرین پیدا می شود و بس.
خانم دیالافوآ در شرح مسافرتش در ایران از تاسیس اولین مهمانخانه به سبک نو در ایران ذکری به میان آورده است:
… باری برای اینکه سفرای خارجه قبل از ورود به طهران محل استراحتی داشته باشند شاه مهمانخانه ای در قزوین ساخته و دو نفر از نوکران خود را به پرستاری و نگاهبانی آن مامور کرده است. مامورین با مسافرین مودبانه رفتار میکنند و مهمانخانه را بدون امتیاز در اختیار آنها میگذارند. ساختمان آن مهمانخانه چندان قابل توجه نیست ، دارای دو طبقه است و اطراف آن را ایوانی احاطه کرده است که جابجا ستونهای آجری دارد. در یک طرف آن باغچه ای است که دارای حوض بزرگی است و اردکها در آن شناورند و سقاها می آیند و مشکهای چرمی خود را از آن آب پر کرده و به خانه ها می برند. همراهی خانم دیالافوآ را در بخشی دیگر از مسافرتش ادامه میدهیم:
جاده تهران به کاشان یکی از شاهراههای عمده ایران است و متصل کاروان در آن رفت و آمد میکند و در تمام مسیر خود از دهکده های کوچک فقیرانه میگذرد ولی مسافرین مانند ایالت آذربایجان نمی توانند در منزل دهقانان فرود آیند و مجبورند در کاروانسرائی منزل کنند.کاروانسرای سن سن متروک بود. نه در داشت و نه دربان، خوشبختانه چاپارخانه در کنار راه بود درب آنرا زدیم نایب چاپارخانه مدتی طول داد و بالاخره در را باز کرد و پس از گفتگوی زیاد معلوم شد آذوقه فروشی ندارد و فقط میتواند دو عدد تخم مرغ پخته و دو قرص نان برای ما فراهم کند.کاروانسرای نصر آباد از بناهای بسیار خوب و محوطه آن وسیع و به شکل چهار ضلعی منظم است. در اطراف حیاط اتاقهائی وجود دارد و در عقب آنها طویله های متعدد ساخته شده است.
در زیر اتاقها زیرزمینهایی است که مسافرین میتوانند در روزهای گرم تابستان در آنها به سر برند و در وسط حیاط سکوی وسیعی است که آنرا تخت میگویند و دو متر از زمین ارتفاع دارد و اطراف آن خندقی است پر از آب تا حشرات نتوانند از آن عبور کرده به بالای تخت بیایند. مسافرین با نردبانی بالای تخت میروند و نردبان را بالا میکشند و شب را در آنجا به سر میبرند. این احتیاطات برای این است که در نواحی کاشان و در خود شهر عقرب فراوان میباشد و زهرش کشنده است.
. . . ادامه دارد و بازنویسی می شود . . .
توجه ۱: اگر وبسایت ارگ به هر علت و اتفاق، مسدود، حذف یا از دسترس خارج شد، در جستجوها بنویسید: انوش راوید، یا، فهرست مقالات انوش راوید، سپس صفحه اول و یا جدید ترین لیست وبسایت و عکسها و مطالب را بیابید. از نظرات شما عزیزان جهت پیشبرد اهداف ملی ایرانی در وبسایت بهره می برم، همچنین کپی برداری از مقالات و استفاده از آنها با ذکر منبع یا بدون ذکر منبع، آزاد و باعث خوشحالی من است.
توجه ۲: مطالب وبسایت ارگ و وبلاگ گفتمان تاریخ، توسط ده ها وبلاگ و وبسایت دیگر، بصورت خودکار و یا دستی کپی پیس می شوند، از این نظر هیچ مسئله ای نیست، و باعث خوشحالی من است. ولی عزیزان توجه داشته باشند، که حتماً جهت پیگیر و نظر نوشتن درباره مطالب، به اصل وبلاگ من مراجعه نمایند: در اینجا http://arq.ir .
ارگ ایران http://arq.ir
سلام باید مردم را تشویق به ایرانگردی کرد از شما ممنون که تا حدودی اینکار را میکنید
درود و سپاس از توجه شما و نوشتن دیدگاه.